Rockström, professor milieukunde, richt zich vooral op duurzaamheid en waterbronnen wereldwijd. Hij is daarbij met name gericht op wat onze planeet stabiel houdt. In de documentaire Breaking Boundaries licht hij zijn werk toe in de vorm van de volgende analogie over klimaat en wetenschap: een overbelaste motor rijdt zonder koplampen veel te snel bergop in het donker en langs kliffen. Wat de wetenschap doet, is de koplampen aandoen, zodat je kan zien welke risico’s je loopt.

Het zou mij niks verbazen als hij zichzelf en zijn inzet als wetenschapper op het vlak van Klimaatverandering weleens vergelijkt met wat de hoofdpersonages, ook wetenschappers, van de film ‘Don’t look up’ (2021) meemaken. In deze zwarte komedie speelt Jennifer Lawrence de rol van student astronomie en Leonardo DiCaprio de rol van professor. Ze doen een ontdekking: een komeet ligt op directe ramkoers met de aarde. Vervolgens trekken ze aan de bel en zoeken ze de media, maar het lijkt niemand echt iets te interesseren. Als je kijkt naar de voor ons als mensheid relevante ontdekkingen die Rockström heeft gedaan en dat afzet tegen wat we ermee doen, dan komt dat aardig in de buurt van ‘Don’t look up’.

Wat zijn dan die ontdekkingen? Röckstrom licht dat als volgt toe. De aarde kende tussen de afgelopen 100.000 jaar en 20.000 jaar in temperatuur heel veel schommelingen. Dat blijkt uit het analyseren van gegevens uit ijskernen. Daarna kwam er een warmere periode: de Holoceen. Een periode met relatief kleine temperatuurschommelingen en die heeft betrekking op de afgelopen 10.000 jaar. We kregen daardoor betrouwbaar weer, een stabieler zeeniveau en voorspelbare seizoenen. Tot enkele decennia geleden. Rockström zegt daarover: “Het is ons gelukt om in slechts vijftig jaar ons uit een toestand te halen waar we al 10.000 jaar in zaten.”

Rockström weet waar hij over praat. In 2009 publiceerde hij met zo’n 30 internationale wetenschappers een artikel over klimaatverandering met planetaire grenzen: negen centrale natuurlijke systemen die ver-bonden zijn door interactie. In de documentaire Breaking Boundaries geeft Rockström hier een toelichting op. De planetaire grenzen kwamen door een onderzoeksvraag in beeld: wat zijn de centrale systemen die de toestand van de planeet bepalen? De planetaire systemen kennen elk een grens, een kwantitatief punt waarna we het risico lopen dat niet-lineaire veranderingen ontstaan.

Aan de hand hiervan werd vastgesteld dat we anno 2021 met vier planetaire systemen in de hoog-risico zone zaten: 1) klimaat en mondiale temperatuur, 2) bossen en leefgebied samenstelling met bomen, 3) bio-diversiteit en 4) stroom van voedingsstoffen, stikstof en fosfor. Met drie planetaire systemen zaten we (nog) in de veilige zone: 5) zoet water, 6) oceaanverzuring en 7) ozonlaag. De planetaire grens van twee systemen was nog niet bekend: 8) verzameling door de mens gemaakte vervuilende stoffen en 9) aerosolen.

In lijn van deze ontdekkingen concludeerde Rockström in 2021: het decennium 2020 – 2030 is van cruciaal belang voor de toekomst van de mensheid. Het is aan ons, hoe de komende eeuwen zijn, wordt bepaald door wat we in dit decennium doen. Er is weinig tijd en verantwoordelijkheid voor adequaat handelen ligt bij huidige generaties. We moeten elk decennium de helft van onze uitstoot verminderen, want onderzoek toont aan: een sneller emissie-reductietempo dan 6% a 7% per jaar kan niet. Hierdoor ontstaat exponentiële daling. Iedereen kan bijdragen. Individuen en families kunnen zich ten doel stellen om elk decennium hun uitstoot met 50% terug te brengen. Zo ben je na 30 jaar, binnen één generatie, fossielvrij. Landen en organisaties kunnen dit ook doen.

Goed, dat was de conclusie van Rockström in 2021. Hoe staat het er dan nu voor, wat is er twee dagen geleden gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Science Advances? Inmiddels zijn zes grenzen van de negen grenzen overschreden. Hierdoor zitten we met de aarde, voor de mensheid, ver buiten de veilige (operationele) ruimte. Een zevende en achtste grens (verzuring van de oceanen en luchtvervuiling) staat op het punt om te worden overschreden. Verder is de overschrijding verhoogd voor alle grenzen die eerder als overschreden zijn aangemerkt (lees zoals 2021). Alleen het ozonniveau, de negende grens, is licht hersteld. Tja.

Maar er is nog reden tot hoop. Laten we daarvoor teruggaan naar 2021 en wat Rockström zei over de paniek die in de jaren tachtig ontstond over het gat in de ozonlaag boven Antarctica, veroorzaakt door chemische vervuilende stoffen in de atmosfeer. Deze wetenschappelijke ontdekkingen zetten zich destijds om in succesvolle politieke acties. Volgens Rockström is dit het eerste en enige voorbeeld van dat we de planeet met elkaar kunnen beheren.

Ik denk dat veel mensen het met mij eens zijn als ik zeg “Laten we deze nieuwe wake-up-call van Rockström en zijn collega’s gebruiken om het snelst mogelijke emissie-reductietempo echt tot werkelijkheid te maken, waardoor er een exponentiële daling ontstaat.” Daarom mijn uitnodiging aan jou:

“Doe je mee met jezelf en je bedrijf Klimaatpositief maken?”

Bronnen:

Clay, J. (Regisseur). (2021). Breaking Boundaries: The Science of Our Planet (Film). Silverback Films.

Stockholm Resilience Centre (z.d.). Johan Rockström.

Rockström, J., Steffen, W., Noone, K., Persson, Å., Chapin III, F.S., Lambin, E., Lenton, T.M., Scheffer, M., Folke, C., Schellnhuber, H.J., Nykvist, B., De Wit, C.A., Hughes, T., Van der Leeuw, S., Rodhe, H., Sörlin, S., Snyder, P.K., Costanza, R., Svedin, U., . . . Foley, J. (2009). Planetary Boundaries: Exploring the Safe Operating Space for Humanity. Ecology and Society, 14(2), abstract.

Science Advances. (13.09.23). Earth beyond six of nine Planetary Boundaries.